Crystal Palace
Bất chấp sự gia tăng nhanh chóng của chi phí lao động, Trung Quốc vẫn duy trì khả năng xuất khẩu mạnh mẽ các mặt hàng thâm dụng lao động như đồ chơi, nội thất và đồ gia dụng. Bí quyết chính nằm ở làn sóng tự động hóa quy mô lớn với khoảng 280.000 robot công nghiệp được lắp đặt mỗi năm, chiếm khoảng một nửa tổng lượng robot trên toàn thế giới.
Vị thế “công xưởng của thế giới” từng được xây dựng dựa trên nguồn lao động giá rẻ và dồi dào trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, khi thu nhập và mức sống người lao động tăng lên khiến tiền lương cũng leo thang, Trung Quốc phải đối mặt với nguy cơ mất đi lợi thế về chi phí sản xuất. Thay vì để ngành công nghiệp sản xuất truyền thống suy yếu, quốc gia này đã chuyển hướng sang sử dụng robot để thay thế sức lao động con người. Theo Liên đoàn Robot quốc tế, mật độ robot trên mỗi 10.000 nhân viên sản xuất của Trung Quốc đã đạt mức 392 vào năm 2021 – vượt qua Đức và tiến sát Hàn Quốc – trong khi mức này ở Mỹ chỉ là 285.
Robot công nghiệp tại nhà máy Trung Quốc
Khoảng một nửa số robot công nghiệp tại Trung Quốc được sản xuất bởi các doanh nghiệp nội địa như Chengdu CRP và Estun, với giá thành chỉ bằng 60% so với các thương hiệu từ Nhật Bản hay châu Âu. Sự phát triển của các nhà sản xuất robot nội địa đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy quá trình tự động hóa rộng khắp. Ông Li Liangjun, CEO của Chengdu CRP, nhấn mạnh rằng không phải tất cả nhà máy đều cần robot đắt tiền và cao cấp; những cỗ máy do công ty ông cung cấp đủ đáp ứng nhu cầu vận hành ổn định với chi phí hợp lý.
Tại một nhà máy ở tỉnh Tứ Xuyên, robot hàn của CRP đã thay thế hàng chục thợ lành nghề, giảm chi phí nhân công xuống còn một nửa đồng thời tăng năng suất sản xuất đáng kể. Phó giám đốc Song Ling của Shuangsheng New Energy Vehicle cho biết họ đã tự động hóa khoảng một nửa dây chuyền sản xuất trong ba năm qua bằng cách sử dụng hàng chục thiết bị nội địa sau khi thử nghiệm nhiều loại máy móc khác nhau từ các tập đoàn Nhật Bản. Việc này đã giúp họ giảm phụ thuộc vào lao động thủ công có mức lương cao lên tới 15.000 Nhân dân tệ mỗi tháng.
Chính phủ Trung Quốc xem robot như trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp “Made in China 2025”, thông qua các chính sách hỗ trợ tài chính, ưu đãi tín dụng và thúc đẩy nghiên cứu phát triển. Các chương trình như Robotic Industry Development Plan khuyến khích doanh nghiệp nội địa tự chủ sản xuất robot nhằm thay thế thiết bị nhập khẩu, qua đó giảm chi phí và tăng tính cạnh tranh nội địa. Hiện nay, Trung Quốc đã trở thành thị trường tiêu thụ robot công nghiệp lớn nhất thế giới, giúp các nhà máy duy trì sản xuất hàng hóa giá rẻ đồng thời nâng cao hiệu quả làm việc để cạnh tranh với các quốc gia có nhân công rẻ hơn.
Robot thay thế lao động tại nhà máy Trung Quốc
Những phân tích kinh tế cho thấy quá trình tự động hóa mạnh mẽ này là yếu tố giúp Trung Quốc đi ngược lại xu hướng phát triển thông thường của các nền kinh tế mới nổi: thay vì dịch chuyển ngành sản xuất thâm dụng lao động sang các quốc gia có chi phí thấp hơn khi tiền lương tăng lên như thường thấy, Trung Quốc vẫn giữ vững thị phần lớn trên thị trường toàn cầu. Báo cáo từ Harvard’s Growth Lab chỉ ra từ năm 2019 đến 2023, nước này tăng tỷ lệ xuất khẩu toàn cầu trong lĩnh vực đồ chơi từ 54,3% lên 56,9%, đồ gia dụng nhỏ từ 43,3% lên 52,3% và nội thất tăng thêm 1,5%. Trong khi đó tiền lương trung bình tại các khu vực sản xuất lớn như Đông Quan đã đạt gần 5.200 Nhân dân tệ/tháng (khoảng 729 USD), gấp gần bốn lần so với mức lương ở Ấn Độ.
Ông Li Liangjun giải thích rằng thay vì dựa vào nguồn lao động con người dồi dào từng tạo nên vị thế hàng đầu về sản xuất của Trung Quốc trước đây thì giờ đây quốc gia này đang duy trì lợi thế cạnh tranh bằng lực lượng lao động là các cánh tay robot giá rẻ do chính doanh nghiệp nội địa phát triển. Những robot này được sử dụng để chế tạo nhiều loại sản phẩm cấp thấp như xe ba bánh, đồ nội thất, thiết bị thể dục hay xe đạp.
Tuy nhiên, quá trình tự động hóa cũng gây ra ảnh hưởng không nhỏ đến thị trường lao động truyền thống khi việc làm trong các ngành thâm dụng lao động giảm khoảng 26,5% trong giai đoạn 2011–2023. Chính phủ Trung Quốc đang cố gắng thúc đẩy chuyển đổi lực lượng lao động từ những vị trí cổ cồn xanh – tức lao động phổ thông – sang cổ cồn tím – kỹ thuật viên vận hành và bảo trì robot – nhằm hạn chế tác động xã hội tiêu cực do mất việc làm truyền thống gây ra. Song song đó là nỗi lo về nguy cơ dư thừa lao động cùng các vấn đề an sinh xã hội cần được quan tâm.
Robot embodied AI và humanoid tại Trung Quốc
Một số doanh nghiệp tiên phong tin rằng tương lai không xa sẽ có thể vận hành dây chuyền sản xuất hoàn toàn tự động mà không cần đến sự can thiệp trực tiếp của con người. Ông Jiang Xiangqian – Phó Chủ tịch tập đoàn Topstar – nhận định rằng chuỗi giá trị sẽ ngày càng tích hợp sâu sắc giữa robot hình người (humanoid) và trí tuệ nhân tạo (embodied AI) để hoàn thiện quy trình từ lắp ráp đến kiểm tra chất lượng cũng như dịch vụ hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi.
Trung Quốc đang đầu tư mạnh mẽ vào lĩnh vực embodied AI với sự tham gia của nhiều startup hàng đầu như AgiBot và Unitree Robotics. Những dòng robot humanoid có thể hoạt động linh hoạt với tải trọng lớn phù hợp cho môi trường công nghiệp nghiêm ngặt đang được phát triển nhanh chóng và đưa vào ứng dụng thực tế từ cuối năm 2024. Đặc biệt Unitree Robotics dẫn đầu thị trường quốc tế về loại robot bốn chân quadruped với quỹ đầu tư hỗ trợ lên tới 13 tỷ USD cùng thị phần toàn cầu chiếm tới 60%. Nhiều doanh nghiệp cũng thực hiện niêm yết cổ phiếu tại Hong Kong nhằm huy động vốn mở rộng quy mô và vươn ra thị trường quốc tế.
Thị trường embodied AI của Trung Quốc dự kiến tăng trưởng từ khoảng 863 tỷ Nhân dân tệ (119 tỷ USD) năm 2024 lên tới hơn 973 tỷ Nhân dân tệ (134 tỷ USD) vào năm 2025, phản ánh tiềm năng to lớn và cam kết lâu dài của quốc gia này đối với lĩnh vực tự động hóa nâng cao cấp độ trí tuệ. Dù vậy về lâu dài việc phụ thuộc quá nhiều vào robot giá rẻ cũng đặt ra thách thức lớn về dư thừa lao động và áp lực chính sách an sinh xã hội mới.
Hiện tại chiến lược đầu tư mạnh vào tự động hóa vẫn đang phát huy hiệu quả rõ nét cho nền kinh tế số một châu Á khi giữ chi phí sản xuất thấp đồng thời mở rộng quy mô sản lượng hàng hóa tiêu dùng xuất khẩu ra toàn cầu. Từ “công xưởng nhân công giá rẻ” chuyển mình thành “công xưởng robot giá rẻ”, Trung Quốc tái định hình lợi thế cạnh tranh nhằm duy trì vị trí dẫn đầu chuỗi cung ứng toàn cầu thêm nhiều thập kỷ tới.
Tại trung tâm ngành dệt may phía nam Keqiao, ông Jay Ye – chủ sở hữu Shaoxing Longkai Textile – chia sẻ rằng việc trang bị thêm máy móc hiện đại cùng hệ thống robot nội địa giúp tăng gấp đôi năng suất nhà máy đồng thời cải thiện biên lợi nhuận bền vững so với cách thức truyền thống dựa trên nhân công thủ công phổ biến ở nhiều nơi khác như Ấn Độ.
