Crystal Palace
Gần đây, một đoạn video lan truyền trên mạng xã hội ghi lại hình ảnh công nhân tại một nhà máy ở Ấn Độ đeo thiết bị gắn trên đầu nhằm ghi lại toàn bộ chuyển động tay khi làm việc. Mặc dù tính xác thực của video vẫn chưa được kiểm chứng, không loại trừ khả năng đây là hệ thống camera giám sát năng suất lao động – vấn đề từng gây nhiều tranh cãi liên quan đến quyền riêng tư và điều kiện làm việc. Tuy nhiên, dấu hỏi lớn hơn đặt ra là liệu có thực sự tồn tại các cơ sở sử dụng công sức con người để trực tiếp “dạy” robot qua việc ghi chép chi tiết từng cử động thủ công?
Sự thật về ngành công nghiệp robot hiện nay khiến nhiều người bất ngờ khi cho thấy các tiến bộ công nghệ tự động hoá vẫn dựa rất nhiều vào dữ liệu thu thập từ hoạt động thủ công của con người. Đằng sau những cỗ máy hình người bóng bẩy nổi bật trong các trung tâm nghiên cứu tại Thung lũng Silicon, một hệ sinh thái riêng gọi là “nông trại bàn tay” đang phát triển mạnh mẽ ở các quốc gia đang phát triển. Tại đây, hàng nghìn công nhân lặp đi lặp lại những thao tác tinh vi để cung cấp dữ liệu cần thiết giúp trí tuệ nhân tạo (AI) hình thành kỹ năng vận hành trong thế giới vật lý.
Hình ảnh của những ‘nông trại bàn tay’ này được phơi bày qua cuộc sống thường nhật của công nhân Nam Á, những người không trực tiếp lập trình mà thay vào đó dùng chính đôi tay mình để thu thập dữ liệu đào tạo cho AI. Tại một thị trấn nhỏ ở miền nam Ấn Độ, kỹ sư trẻ Naveen Kumar bắt đầu ngày làm việc bằng cách gấp khăn tắm chính xác dưới sự giám sát nghiêm ngặt của camera gắn trên đầu. Anh phải hoàn thành thao tác gấp khăn đúng quy trình, mỗi bước đều được ghi lại bằng góc nhìn thứ nhất. Bất kỳ sai sót nào cũng khiến anh phải bắt đầu lại từ đầu. Sau khi quay phim, đội ngũ còn phải phân tích từng video tỉ mỉ bằng cách đánh dấu vật thể, gán nhãn hướng di chuyển và phân loại các cử chỉ nhỏ nhất như lực kéo hay độ trượt của vải nhằm tạo ra tập dữ liệu chất lượng cao gửi tới khách hàng nước ngoài.
Công nhân gấp khăn tắm trong quá trình ghi dữ liệu cho AI
Những mô hình robot học theo chuyển động con người dựa vào nguồn dữ liệu thu thập từ các “nông trại bàn tay” như vậy. Mohammad Musa, sáng lập một startup chuyên về lĩnh vực này, ví von đây là các địa điểm ‘nuôi dưỡng’ hành vi vận động cơ bản cho robot. Người lao động làm đi làm lại những thao tác đơn giản nhưng cực kỳ chính xác để “huấn luyện” trí tuệ nhân tạo hoạt động hiệu quả hơn trong môi trường vật lý thực tế.
Nghịch lý Moravec đã lý giải nguyên nhân sâu xa vì sao các tập đoàn công nghệ khổng lồ phải phụ thuộc vào sức lao động thủ công trong quá trình phát triển robot thông minh. Khác với khả năng tính toán phức tạp vượt trội của AI trong xử lý dữ liệu hoặc chơi cờ, việc tiếp cận các kỹ năng vận động bản năng như cầm nắm đồ vật hay phối hợp tay mắt vẫn là thách thức lớn đối với máy móc. Quá trình tiến hóa hàng triệu năm đã biến những kỹ năng vận động này trở thành phản xạ tự nhiên của con người, nhưng với máy tính thì đó là bài toán vô cùng nan giải.
Các hệ thống AI vật lý không thể trải nghiệm thế giới theo cách văn bản hoặc số liệu truyền thống; chúng buộc phải học qua việc bắt chước trực tiếp từ con người – quan sát cả thành công và thất bại trong các thao tác tinh tế như giữ một chiếc cốc mà không làm rơi hay gấp một tấm vải mềm mại. Sự thiếu hụt dữ liệu chân thực về thế giới vật lý khiến phần mềm giả lập chỉ hoạt động ở mức độ hạn chế và kém chính xác so với thực tế.
Robot biểu diễn tại triển lãm ở Bắc Kinh
Cuộc đua phát triển thị trường robot hình người và dịch vụ huấn luyện AI hiện đang diễn ra rất quyết liệt với quy mô tài chính lên đến hàng chục tỷ USD. Các ông lớn công nghệ đang đầu tư mạnh vào thu thập dữ liệu vận động từ con người – từ việc yêu cầu công nhân đeo camera gắn trên mũ bảo hiểm đến mang những bộ cảm biến nặng hàng chục ký để ghi nhận chuyển động chi tiết. Những startup tiên phong đang mở rộng mô hình hoạt động ra toàn cầu, trả tiền cho người dân ở nhiều quốc gia để ghi lại thói quen sinh hoạt hàng ngày làm dữ liệu huấn luyện.
Robot Figure 02 tại nhiều môi trường khác nhau
Không chỉ sử dụng camera đeo đầu, ngành còn phát triển phương thức điều khiển từ xa, khi con người ngồi nhiều giờ bên joystick để điều khiển robot thực hiện nhiệm vụ phức tạp và đồng thời cung cấp phản hồi về lỗi giúp cải thiện thuật toán. Các trung tâm điều hành robot dự kiến sẽ mọc lên ở Đông Âu với quy mô lớn để hỗ trợ hoạt động toàn cầu. Đây là bước tiến quan trọng giúp mở rộng phạm vi huấn luyện AI vượt ngoài phòng thí nghiệm truyền thống.
Dù quy mô thị trường mở rộng nhanh chóng, mặt trái là sự chênh lệch rõ rệt về mức thu nhập cũng như điều kiện làm việc giữa các bên tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Trong khi dòng tiền tỉ đô đổ về trung tâm nghiên cứu phát triển tại Mỹ thì những công nhân góp phần tạo ra dữ liệu ở các nước đang phát triển thường phải làm việc dưới áp lực cao với mức lương thấp và nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe lâu dài do đặc thù công việc lặp đi lặp lại.
Ghi lại chuyển động tay phục vụ huấn luyện AI
Nhiều doanh nghiệp địa phương gặp khó khăn khi đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe từ khách hàng quốc tế khiến họ dễ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Yêu cầu về môi trường quay phim phải đạt chuẩn ánh sáng, màu sắc và bố trí không gian cụ thể làm tăng chi phí vận hành nhưng biên lợi nhuận cơ bản của ngành gia công dữ liệu vẫn rất thấp. Điều này tạo nên thử thách không nhỏ cho sự phát triển bền vững của ngành.
Vai trò lâu dài của những lao động này đang đặt ra câu hỏi lớn về sự phân bổ giá trị trong kỷ nguyên AI đầy biến đổi. Những người công nhân ngày nay chính là nguồn lực quan trọng giúp hoàn thiện khả năng vận hành vật lý của robot thông qua việc cung cấp lượng dữ liệu khổng lồ chứa đựng cả thành công lẫn thất bại trong thao tác thủ công. Khi hệ thống dần trưởng thành, nhiều chuyên gia dự báo rằng trong vòng 5 đến 10 năm tới, robot sẽ có thể thay thế con người thực hiện phần lớn các công việc mang tính lặp đi lặp lại.
Robot thực hiện tác vụ thay thế con người
Từ góc nhìn khác, những đôi bàn tay con người đang dành cả thanh xuân để mài giũa robot – chính những cỗ máy sẽ thay thế họ trong tương lai gần. Nghịch lý này phản ánh rõ nét kỷ nguyên mới của trí tuệ nhân tạo: Công nghệ được kỳ vọng giảm thiểu gánh nặng lao động song lại xây dựng dựa trên sức lao động thủ công truyền thống. Câu chuyện không chỉ dừng ở mặt kỹ thuật mà còn đặt ra bài toán về đạo đức kinh doanh và vai trò của con người trong hệ sinh thái ngày càng tự động hóa.
